Choroby przenoszone drogą płciową (ang. STI – sexually transmitted infections, potocznie choroby weneryczne) to grupa zakaźnych chorób wywoływanych przez różne patogeny (bakterie, wirusy, pasożyty i grzyby), przenoszących się głównie poprzez kontakty seksualne (pochwowe, analne, oralne). Wiele z tych infekcji może przebiegać bez wyraźnych objawów, co sprzyja ich dalszemu rozprzestrzenianiu. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) codziennie na świecie dochodzi do ponad miliona nowych zakażeń uleczalnymi chorobami przenoszonymi drogą płciową (chlamydioza, rzeżączka, kiła lub rzeżączkowica) – łącznie to około 374 mln nowych przypadków rocznie. Globalnie około 500 mln osób w wieku 15–49 lat ma infekcję wirusem opryszczki narządów płciowych (HSV), a zakażenia wirusem brodawczaka (HPV) prowadzą do ponad 311 tys. zgonów rocznie z powodu raka szyjki macicy. WHO szacuje też, że w 2022 roku na świecie zanotowano ok. 8 mln nowych zakażeń kiłą (krętkiem bladym) wśród osób 15–49 lat.

Sytuacja w Polsce

W ostatnich latach w Polsce obserwuje się znaczny wzrost liczby diagnozowanych STI. Według danych Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH, od 2022 r. liczba nowych przypadków tych chorób wzrosła łącznie o ponad 300%. Między rokiem 2021 a 2022 odnotowano skokowy wzrost zachorowań: rzeżączki o 48%, kiły o 34% i chlamydiozy o 18%. Dla przykładu, w pierwszym półroczu 2023 r. stwierdzono 1571 zachorowań na kiłę – ponad dwa razy więcej niż w analogicznym okresie 2022 r. (750 przypadków). Podobny trend dotyczył rzeżączki (757 przypadków w I połowie 2023 vs 174 rok wcześniej). Z tego względu tzw. „złotą trójką” najczęstszych STI w Polsce są właśnie chlamydioza, rzeżączka i kiła. Oficjalne statystyki mogą jednak nie odzwierciedlać pełnej skali zjawiska – wiele zakażeń pozostaje niewykrytych z powodu braku objawów lub niezgłaszania się chorych do lekarza. W efekcie osoby zakażone, nieświadome infekcji, mogą nieświadomie przenosić chorobę na innych.

Choroby bakteryjne

Chlamydioza

Chlamydioza to jedna z najczęstszych bakteryjnych chorób przenoszonych drogą płciową, wywoływana przez bakterię Chlamydia trachomatis. Zakażenie najczęściej przebiega bezobjawowo, zwłaszcza u kobiet, co sprzyja jego nieświadomemu rozprzestrzenianiu.

• Objawy: U kobiet mogą występować nieprawidłowe upławy z pochwy, pieczenie przy oddawaniu moczu, ból w dole brzucha, krwawienia międzymiesiączkowe lub ból podczas stosunku. U mężczyzn typowe objawy to wydzielina z cewki moczowej, pieczenie lub ból przy oddawaniu moczu, ból jąder.
• Diagnostyka: Zakażenie wykrywa się za pomocą testów molekularnych (najczęściej PCR) z wymazu z szyjki macicy (kobiety) lub cewki moczowej/pierwszego strumienia moczu (mężczyźni).
• Leczenie: Standardem jest antybiotykoterapia – zazwyczaj azytromycyna (pojedyncza dawka) lub doksycyklina (przez 7 dni). Konieczne jest równoczesne leczenie partnerów seksualnych.
• Profilaktyka: Regularne badania, stosowanie prezerwatyw, unikanie przypadkowych kontaktów seksualnych. Obecnie brak szczepionki przeciw chlamydii.

Rzeżączka

Rzeżączka to choroba zakaźna wywołana przez bakterię Neisseria gonorrhoeae. Zakażenie obejmuje błony śluzowe układu moczowo-płciowego, odbytu, gardła i oczu.

• Objawy: U mężczyzn zazwyczaj występuje ropna wydzielina z cewki moczowej, pieczenie i ból przy oddawaniu moczu. U kobiet objawy są mniej charakterystyczne – mogą obejmować upławy, ból przy oddawaniu moczu, bóle podbrzusza, krwawienia międzymiesiączkowe. Często przebiega bezobjawowo.
• Diagnostyka: Diagnostyka opiera się na wymazach z cewki moczowej, szyjki macicy, gardła lub odbytu. Testy PCR oraz posiewy pozwalają potwierdzić zakażenie.
• Leczenie: Leczenie polega na podaniu antybiotyku – zazwyczaj ceftriakson w jednorazowym wstrzyknięciu domięśniowym. Często podaje się również azytromycynę w przypadku współistniejącego zakażenia chlamydią.
• Profilaktyka: Stosowanie prezerwatyw, leczenie partnerów, regularne badania w grupach ryzyka. Brak szczepionki.

Kiła

Kiła to przewlekła choroba zakaźna wywołana przez bakterię Treponema pallidum. Ma wieloetapowy przebieg i może prowadzić do poważnych uszkodzeń narządów wewnętrznych.

• Objawy: W I fazie pojawia się bezbolesne owrzodzenie (wrzód twardy) w miejscu zakażenia. W II fazie – wysypka (często na dłoniach i stopach), objawy grypopodobne, powiększenie węzłów chłonnych. W fazie utajonej brak objawów. W III fazie mogą wystąpić zmiany w układzie nerwowym, sercowo-naczyniowym, a także kilaki (guzowate zmiany).
• Diagnostyka: Rozpoznanie opiera się na testach serologicznych – nieswoistych (VDRL, RPR) i swoistych (TPHA, FTA-ABS). Wczesne zmiany można diagnozować przez mikroskopię ciemnego pola.
• Leczenie: Podstawą leczenia jest antybiotykoterapia – najczęściej penicylina benzatynowa domięśniowo. W przypadku uczulenia – alternatywne antybiotyki lub odczulanie.
• Profilaktyka: Stosowanie prezerwatyw, unikanie ryzykownych kontaktów seksualnych, regularne badania, zwłaszcza u osób z grup ryzyka. W ciąży obowiązkowe są badania przesiewowe.

Choroby wirusowe

HIV/AIDS

HIV (ludzki wirus niedoboru odporności) atakuje układ odpornościowy, stopniowo go osłabiając. Nieleczone zakażenie może prowadzić do AIDS – zespołu nabytego niedoboru odporności.

• Objawy: W początkowej fazie mogą wystąpić objawy grypopodobne (gorączka, powiększenie węzłów chłonnych, wysypka). Następnie następuje faza bezobjawowa, która może trwać wiele lat. AIDS objawia się ciężkimi infekcjami oportunistycznymi, nowotworami i ogólnym wyniszczeniem organizmu.
• Diagnostyka: Testy na obecność przeciwciał anty-HIV i antygenu p24. Dostępne są szybkie testy przesiewowe i badania laboratoryjne. W Polsce możliwe są anonimowe i bezpłatne testy w Punktach Konsultacyjno-Diagnostycznych (PKD).
• Leczenie: Nie istnieje lekarstwo eliminujące wirusa. Stosuje się terapię antyretrowirusową (ART), która hamuje namnażanie HIV i utrzymuje wirusa na poziomie niewykrywalnym, co pozwala żyć długo i bez rozwoju AIDS.
• Profilaktyka: Stosowanie prezerwatyw, unikanie kontaktu z krwią, testowanie partnerów. Skuteczna profilaktyka PrEP (przedekspozycyjna) i PEP (poekspozycyjna).

Wirus brodawczaka ludzkiego (HPV)

HPV to grupa wirusów, z których niektóre mogą powodować brodawki płciowe, a inne prowadzić do nowotworów, np. raka szyjki macicy.

• Objawy: Większość zakażeń przebiega bezobjawowo. Typy niskoonkogenne powodują brodawki płciowe, a wysokoonkogenne mogą prowadzić do dysplazji i raka szyjki macicy, odbytu, prącia czy gardła.
• Diagnostyka: U kobiet – cytologia i testy DNA HPV. U mężczyzn diagnostyka głównie w przypadku zmian skórnych.
• Leczenie: Nie ma leku na samego wirusa. Leczy się skutki zakażenia, np. usuwa brodawki lub zmiany przedrakowe.
• Profilaktyka: Szczepienia ochronne (np. szczepionka 9-walentna). Stosowanie prezerwatyw, unikanie licznych partnerów, regularna cytologia.

Opryszczka narządów płciowych (HSV)

Chorobę wywołuje wirus opryszczki pospolitej (najczęściej HSV-2, ale także HSV-1). Po zakażeniu wirus pozostaje w organizmie w stanie utajenia.

• Objawy: Pierwotne zakażenie często objawia się bolesnymi pęcherzykami i owrzodzeniami w okolicach intymnych, którym towarzyszą objawy ogólne (gorączka, osłabienie). Później mogą występować nawroty o łagodniejszym przebiegu.
• Diagnostyka: Testy PCR z materiału pobranego ze zmian. Możliwe też testy serologiczne.
• Leczenie: Leczenie objawowe – leki przeciwwirusowe (acyklowir, walacyklowir) skracają czas trwania nawrotów i zmniejszają ich nasilenie. Nie eliminują wirusa.
• Profilaktyka: Stosowanie prezerwatyw, unikanie kontaktów w czasie aktywnych zmian, informowanie partnerów.

Wirusowe zapalenie wątroby typu B (HBV)

HBV atakuje wątrobę i może prowadzić do przewlekłych chorób wątroby, w tym marskości i raka wątrobowokomórkowego.

• Objawy: Ostre WZW B może przebiegać bezobjawowo lub z objawami jak żółtaczka, zmęczenie, ból brzucha, nudności. Przewlekłe zakażenie może prowadzić do poważnych powikłań bez wcześniejszych objawów.
• Diagnostyka: Testy serologiczne: HBsAg (antygen powierzchniowy), przeciwciała anty-HBc, badania czynności wątroby i testy na obecność DNA HBV.
• Leczenie: Ostre zakażenie zwykle nie wymaga leczenia. Przewlekłe – leki przeciwwirusowe (np. entekawir, tenofowir) hamujące namnażanie wirusa.
• Profilaktyka: Szczepienie ochronne (obowiązkowe w Polsce), unikanie kontaktu z krwią, stosowanie prezerwatyw.

Choroby pasożytnicze

Rzęsistkowica

Rzęsistkowica to choroba wywoływana przez pierwotniaka Trichomonas vaginalis, który przenosi się głównie drogą płciową. Jest to jedno z najczęstszych zakażeń pasożytniczych narządów płciowych.

• Objawy: U kobiet występują pieniste, żółto-zielone upławy o nieprzyjemnym zapachu, świąd, pieczenie, bolesność podczas stosunku i oddawania moczu. U mężczyzn zakażenie często przebiega bezobjawowo, ale może powodować zapalenie cewki moczowej i pieczenie przy oddawaniu moczu.
• Diagnostyka: Rozpoznanie opiera się na mikroskopowym badaniu preparatu bezpośredniego, hodowli, testach antygenowych lub molekularnych (PCR).
• Leczenie: Stosuje się metronidazol lub tynidazol doustnie. Leczenie powinno objąć także partnerów seksualnych, aby zapobiec ponownemu zakażeniu.
• Profilaktyka: Używanie prezerwatyw, unikanie przypadkowych kontaktów seksualnych, leczenie partnerów, poprawa higieny intymnej.

Wszawica łonowa i świerzb

Wszawica łonowa (pediculosis pubis) i świerzb (scabies) są chorobami pasożytniczymi skóry, które mogą być przenoszone drogą płciową poprzez bezpośredni kontakt skórny.

• Objawy: W przypadku wszawicy – intensywny świąd w okolicach łonowych, obecność wszy i gnid. W przypadku świerzbu – nasilony świąd (zwłaszcza nocą), charakterystyczne linijne zmiany skórne (norki) w przestrzeniach międzypalcowych, na nadgarstkach, narządach płciowych.
• Diagnostyka: Rozpoznanie opiera się na oględzinach skóry, wykryciu pasożytów lub ich jaj. W świerzbie można wykonać zeskrobiny skóry do badania mikroskopowego.
• Leczenie: Wszawicę leczy się preparatami zawierającymi permetrynę, a także poprzez pranie i dezynfekcję odzieży i pościeli. Świerzb również wymaga leczenia permetryną lub iwermektyną oraz środków higienicznych.
• Profilaktyka: Unikanie kontaktów z zakażonymi osobami, leczenie wszystkich domowników i partnerów seksualnych, dokładna dezynfekcja ubrań i przedmiotów osobistych.

Choroby grzybicze

Kandydoza (drożdżyca)

Kandydoza narządów płciowych to zakażenie grzybicze wywołane głównie przez Candida albicans. Może być przenoszona drogą płciową, ale także występować endogennie, np. po antybiotykoterapii.

• Objawy: U kobiet – gęste, białe, serowate upławy, świąd, pieczenie, zaczerwienienie i obrzęk sromu i pochwy. U mężczyzn – zaczerwienienie, pieczenie, swędzenie żołędzi i napletka, czasami biały nalot.
• Diagnostyka: Potwierdzenie przez mikroskopię bezpośrednią, posiew z wydzieliny lub testy molekularne.
• Leczenie: Leczenie miejscowe (maści, globulki z klotrimazolem) lub ogólne (flukonazol doustnie). Leczenie partnera seksualnego nie zawsze jest konieczne, chyba że występują nawroty.
• Profilaktyka: Utrzymywanie właściwej higieny intymnej, unikanie długotrwałej antybiotykoterapii bez osłony, noszenie przewiewnej bielizny, ograniczenie cukru w diecie.

Bibliografia

1.      Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy. (2023). Choroby przenoszone drogą płciową w Polsce – raport epidemiologiczny 2022. https://www.pzh.gov.pl

2.      Światowa Organizacja Zdrowia (WHO). (2022). Sexually transmitted infections (STIs). https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sexually-transmitted-infections-(stis)

3.      Centers for Disease Control and Prevention. (2022). Sexually transmitted infections treatment guidelines, 2021. U.S. Department of Health and Human Services. https://www.cdc.gov/std/treatment-guidelines/default.htm

4.      European Centre for Disease Prevention and Control. (2023). Surveillance Atlas of Infectious Diseases. https://atlas.ecdc.europa.eu

5.      Ministerstwo Zdrowia. (2022). Programy profilaktyki chorób przenoszonych drogą płciową. https://www.gov.pl/web/zdrowie